Người Việt-Anh Quốc

Đời sống ở hải ngoại, hầu như ai cũng phải có nợ. Tuy nhiên, có môt loại nợ kỳ lạ, không ngân hàng nào cho mượn, không hợp đồng nợ nào ký kết, không ai gửi giấy đòi nợ mỗi tháng, nhưng gần như ai cũng đang âm thầm trả góp cho nó mỗi ngày.

Cái bẫy: người khán giả vô hình

Đó là món nợ với những người mà ta thậm chí có thể không quen biết, không bao giờ gặp lại lần thứ hai, nhưng vẫn tiêu tiền để gây ấn tượng với họ. Một chiếc xe đời mới hơn một chút so với hàng xóm. Một chuyến du lịch được chụp ảnh đăng lên đúng lúc bạn bè đang lướt điện thoại. Một chiếc đồng hồ đeo tay đắt tiền, không phải để xem giờ chính xác hơn, mà để người đối diện trong buổi họp nhận ra nó ngay từ cái liếc mắt đầu tiên. Tất cả những khoản chi đó đều có một đặc điểm chung đáng suy ngẫm: chúng không thực sự phục vụ người tiêu tiền, chúng phục vụ hình ảnh của người tiêu tiền trong mắt một khán giả vô hình, thường là những người xa lạ, những người mà xét cho cùng, cũng chẳng bận tâm nhiều đến cuộc đời ta như ta tưởng.

Để hiểu vì sao cái bẫy này lại mạnh mẽ và khó thoát ra đến vậy, cần nhìn kỹ vào cơ chế vận hành phía sau nó, một cơ chế mà các nhà tâm lý học từng đặt tên rất hình tượng, máy chạy bộ khoái lạc. Hình dung một người đang chạy trên máy chạy bộ trong phòng gym, càng chạy nhanh, sàn máy càng lùi nhanh tương ứng, để người chạy vĩnh viễn đứng nguyên tại chỗ dù đã đổ bao nhiêu mồ hôi. Đời sống vật chất của con người vận hành theo đúng nguyên lý đó. Khi thu nhập tăng lên, tiêu chuẩn sống cũng tự động dịch chuyển lên theo gần như cùng một tốc độ, khiến cảm giác chủ quan về mức độ đủ đầy hầu như không bao giờ thay đổi, dù con số tuyệt đối trên tài khoản đã lớn hơn rất nhiều so với mười năm trước.

Kẻ thù: người chỉ hơn mình một chút

Điều thú vị và cũng đáng lo ngại nhất về cơ chế so sánh này nằm ở việc con người hiếm khi so sánh mình với những người ở đẳng cấp hoàn toàn khác biệt. Một nhân viên văn phòng bình thường hiếm khi cảm thấy ghen tị hay thua kém khi nhìn thấy hình ảnh một tỷ phú công nghệ trên báo, vì khoảng cách quá xa đến mức trở nên trừu tượng, gần như không có thật, giống như so sánh bản thân với một nhân vật trong phim. Nhưng người đó lại có thể mất ngủ cả đêm chỉ vì biết được đồng nghiệp ngồi bàn kế bên vừa đổi xe mới, hoặc người bạn học chung cấp ba ngày xưa vừa khoe ảnh ngôi nhà vừa mua. Kẻ thù thực sự của sự bình an tài chính không phải là người giàu có vượt trội, mà chính là người ở ngay cạnh mình, người hơn mình một chút, đủ gần để việc so sánh trở nên có ý nghĩa, đủ gần để khoảng cách đó cảm giác như có thể thu hẹp được nếu mình cố gắng thêm một chút, chi tiêu thêm một chút.

Chính vì kẻ thù so sánh luôn ở tầm rất gần như vậy, nên đích đến của cuộc chạy đua không bao giờ cố định. Giả sử một người đặt mục tiêu, khi nào thu nhập đạt đến một con số cụ thể, mình sẽ cảm thấy thỏa mãn và ngừng chạy theo vật chất. Nhưng đến khi con số đó thực sự đạt được, vòng tròn xã hội xung quanh người đó cũng đã dịch chuyển lên một bậc mới, những người bạn, đồng nghiệp mà người đó dùng làm thước đo so sánh giờ đây cũng đã giàu hơn tương ứng, và mục tiêu tưởng như đã chạm tới lại lùi ra xa thêm một bước, y hệt như sàn máy chạy bộ luôn lùi nhanh hơn tốc độ của người đang chạy trên đó. Đây không phải là một trường hợp cá biệt của những người thiếu ý chí hay thiếu kỷ luật tài chính, đây là một đặc điểm mang tính cấu trúc của chính cách bộ não con người xử lý khái niệm ĐỦ, một khái niệm luôn được định nghĩa tương đối theo hoàn cảnh xung quanh, chứ hiếm khi được định nghĩa tuyệt đối theo một con số cố định. Có vậy người xưa mới khuyên: tri túc tiện túc hà thời túc.

Tiêu tiền: trả lãi cho người dưng

Từ nhận thức về cái máy chạy bộ khoái lạc, có thể đi thêm một bước để đặt tên chính xác hơn cho hành vi tiêu tiền theo kiểu này: đó là một hình thức trả một món nợ xã hội, dù không ai chính thức lập ra khoản vay đó cả. Mỗi lần một người tiêu tiền chỉ để tạo ấn tượng với người khác, thực chất người đó đang tự nguyện gánh lấy trách nhiệm duy trì một hình ảnh trong mắt người khác, một trách nhiệm không hề mang lại lợi ích thiết thực nào cho chính họ, ngoài cảm giác thỏa mãn rất ngắn ngủi ngay tại thời điểm khoe ra món đồ đó.

Điều trớ trêu nhất của loại nợ này nằm ở chỗ chủ nợ thực sự, tức là những người xa lạ mà ta đang cố gây ấn tượng, gần như không hề bận tâm đến khoản nợ này như ta tưởng. Một người có thể trầm trồ trong ba giây khi nhìn thấy chiếc xe mới của đồng nghiệp, nhưng ngay sau đó lại quay về lo lắng cho chính vấn đề tài chính của bản thân họ, hoàn toàn quên bẵng chiếc xe kia chỉ vài phút sau. Con người, nói chung, bận tâm đến bản thân mình nhiều hơn rất nhiều so với mức họ bận tâm đến người khác, dù ai cũng có xu hướng tưởng tượng ngược lại, tưởng rằng cả thế giới đang dõi theo và đánh giá từng lựa chọn tiêu dùng của mình. Nghịch lý ở đây rất rõ ràng và cũng rất đáng buồn: người ta bỏ ra một khoản tiền thật, đôi khi rất lớn, đôi khi phải vay mượn để có được, chỉ để mua lấy một ấn tượng tồn tại trong đầu người khác chỉ vài giây, một ấn tượng mà bản thân người khác đó cũng sẽ sớm quên đi để quay lại lo cho chính đời sống của họ.

Trong khi đó, cái giá thực sự phải trả cho khoản nợ xã hội này lại rất cụ thể và kéo dài: đó là thời gian phải làm việc thêm để trả góp, là quyền tự chủ bị thu hẹp lại vì gánh nặng tài chính, là những lựa chọn nghề nghiệp hay lối sống bị bó buộc bởi việc phải duy trì một mức chi tiêu đã lỡ nâng lên. Nói cách khác, người tiêu tiền đang đánh đổi một thứ tài sản có thật và bền vững, thời gian và quyền tự do lựa chọn của chính đời mình, để lấy về một thứ hoàn toàn ảo và chóng tàn, một ấn tượng thoáng qua trong mắt người không thực sự quan tâm. Đây là một phi vụ trao đổi mà nếu nhìn thẳng vào bản chất, phần lớn mọi người sẽ không bao giờ chấp nhận, nhưng vì nó diễn ra âm thầm, từng khoản nhỏ một, từng lần mua sắm một, nên rất ít người có cơ hội dừng lại để nhìn thấy tổng thể của phi vụ đó.

Lối thoát: thay đổi đối tượng phục vụ

Điều đáng nói ở đây không phải là một lời kêu gọi sống khổ hạnh, từ chối mọi tiện nghi, sống như một tu sĩ để tránh xa cám dỗ vật chất. Vấn đề không nằm ở việc tiêu tiền, mà nằm ở việc tiêu tiền cho ai.

Có một sự phân biệt rất quan trọng giữa việc chi tiền để mua lại thời gian và quyền tự chủ cho chính bản thân mình, so với việc chi tiền để mua lấy một ánh nhìn ngưỡng mộ thoáng qua từ người lạ. Cùng một số tiền, nếu dùng để trả cho một dịch vụ giúp tiết kiệm thời gian, thuê người dọn dẹp nhà cửa để có thêm vài giờ rảnh rỗi bên gia đình, hoặc đầu tư vào việc học một kỹ năng giúp công việc hiệu quả hơn, sẽ mang lại giá trị tích lũy lâu dài, càng dùng càng thấy đáng, vì nó phục vụ trực tiếp cho chất lượng sống thật của người tiêu tiền. Ngược lại, nếu dùng đúng số tiền đó để mua một món đồ chỉ vì sợ bị đánh giá là kém sang trọng hơn người khác, giá trị của nó tan biến gần như ngay lập tức sau khoảnh khắc phô diễn ban đầu, và người tiêu tiền lại phải tìm một món đồ mới, đắt hơn, để duy trì cùng một cảm giác thỏa mãn nhất thời đó, một vòng lặp không có điểm dừng.

Câu hỏi thực sự đáng đặt ra trước mỗi quyết định chi tiêu lớn, vì vậy, không phải là mình có đủ khả năng chi trả hay không, mà là khoản chi này đang mua lại thời gian và quyền tự chủ cho chính mình, hay đang âm thầm trả lãi cho một món nợ xã hội mà không ai thực sự đòi mình phải gánh.

Tiền bạc: hai cái bẫy đối xứng

Từ chỗ hiểu rõ cái bẫy so sánh và nợ xã hội, cần tiến thêm một bước để nhìn vào chính bản chất của tiền bạc, ở đây lộ ra một cặp sai lầm tưởng như trái ngược nhau hoàn toàn nhưng thực chất lại có chung một gốc rễ.

Sai lầm thứ nhất là tin rằng tiền bạc có thể giải quyết mọi vấn đề trong cuộc sống, chỉ cần đủ giàu, mọi lo âu, mọi bất hạnh, mọi khiếm khuyết trong các mối quan hệ sẽ tự động tan biến.

Sai lầm thứ hai, tưởng như đối lập hoàn toàn, lại là việc coi tiền bạc như một thứ gì đó xấu xa, dơ bẩn, đối lập với đời sống tinh thần cao quý, và vì vậy né tránh việc suy nghĩ nghiêm túc, có chiến lược về tiền bạc, xem việc quan tâm đến tài chính là một dấu hiệu của sự tầm thường hóa tâm hồn.

Cả hai thái cực này, dù nhìn bề ngoài có vẻ đối lập, thực chất đều mắc chung một lỗi nhận thức: gán cho tiền bạc một sức mạnh đạo đức mà bản thân nó không hề có. Người tin tiền giải quyết mọi vấn đề đang trao cho tiền một quyền năng gần như thần thánh, đủ sức chữa lành mọi vết thương tâm lý, mọi rạn nứt trong quan hệ, điều mà thực tế qua bao câu chuyện của những người cực kỳ giàu có vẫn cho thấy hoàn toàn không đúng. Người coi tiền là xấu xa lại đang trao cho tiền một sức mạnh hủy hoại tương đương, tin rằng bản thân đồng tiền có khả năng làm tha hóa nhân cách con người, trong khi thực chất tiền bạc, tự nó, chỉ là một công cụ trung tính, giống như một chiếc búa có thể dùng để xây nhà hoặc để đập phá, sức mạnh đạo đức nằm ở người cầm nó và cách người đó sử dụng, chứ không nằm sẵn trong bản chất của chiếc búa.

Giá trị thực sự và khiêm tốn hơn nhiều của tiền bạc, nằm ở đúng hai chức năng cụ thể mà nó có thể mang lại: khả năng mua lại sự độc lập, tức là quyền được lựa chọn cách mình sử dụng thời gian của chính mình, không phải bắt buộc làm một công việc mình chán ghét chỉ vì áp lực tài chính, và khả năng mang lại một cảm giác an ổn, tức là không phải sống trong nỗi lo thường trực về những rủi ro bất ngờ của cuộc sống, một trận ốm đau, một khoảng thời gian mất việc, một sự cố ngoài dự tính. Chỉ cần vậy thôi.

Tiền bạc không hứa hẹn sẽ mang lại một cuộc hôn nhân hạnh phúc, không hứa hẹn sẽ chữa lành một tuổi thơ tổn thương, không hứa hẹn sẽ khiến một người vốn có tính cách bi quan bỗng trở nên lạc quan. Nhưng nó cũng không hề là thứ khiến người ta trở nên xấu xa nếu bản thân người đó vốn đã có một hệ giá trị đạo đức vững vàng từ trước. Nhận ra được giới hạn khiêm tốn nhưng có thật này của tiền bạc, chính là cách để không rơi vào bất cứ thái cực nào trong hai thái cực nguy hiểm kể trên, không thần thánh hóa nó, cũng không quỷ dữ hóa nó, chỉ đơn giản coi nó là một công cụ hữu ích trong đúng phạm vi mà nó thực sự có tác dụng.

15 bậc thang đi làm chủ đời mình

Nếu đã xác định được giá trị cốt lõi của tiền bạc nằm ở sự độc lập và cảm giác an ổn, câu hỏi tiếp theo tự nhiên nảy sinh: vậy sự độc lập đó được xây dựng như thế nào, có thể đo lường được không, hay chỉ là một khái niệm mơ hồ, tùy cảm tính mỗi người. Đây chính là lúc một cách chia nhỏ sự tự do tài chính thành nhiều cấp độ tăng dần trở nên hữu ích, vì nó biến một khái niệm trừu tượng thành một hành trình có thể hình dung, có thể theo dõi từng bước tiến, thay vì một đích đến xa vời, mơ hồ, khiến người ta dễ nản lòng ngay từ đầu.

Cách chia này bao gồm mười lăm bậc thang, đi từ mức độ khởi điểm khiêm tốn nhất, nơi một người chỉ vừa đủ trang trải các chi phí thiết yếu hàng tháng mà không phải vay mượn, cho đến bậc thang cao nhất, nơi một người hoàn toàn làm chủ được thời gian của chính mình, không còn bất cứ ràng buộc tài chính nào bắt buộc họ phải dành thời gian cho những việc họ không mong muốn. Điều đáng chú ý và cũng là điểm cốt lõi nhất của toàn bộ cách phân chia này nằm ở chỗ, phần lớn giá trị thực sự, phần lớn sự gia tăng về hạnh phúc và cảm giác an tâm, không nằm ở những bậc thang cao nhất, những bậc thang gắn liền với sự sang trọng, xa hoa, mà tập trung nhiều nhất ở những bậc thang giữa, những bậc thang đánh dấu việc một người dần dần giành lại quyền kiểm soát thời gian và các lựa chọn trong đời sống hàng ngày của mình.

Sự khác biệt giữa việc không có đủ tiền trang trải sinh hoạt phí và việc có một khoản dự phòng đủ để không phải hoảng loạn khi xe hỏng hay ốm đau bất ngờ, là một bước nhảy vọt khổng lồ về chất lượng sống, mang lại một cảm giác an tâm hoàn toàn khác biệt. Nhưng sự khác biệt giữa việc sở hữu một chiếc xe sang loại vừa phải và một chiếc xe sang cao cấp hơn, giữa một căn nhà đã rất đầy đủ tiện nghi và một căn nhà rộng hơn nữa với hồ bơi riêng, lại không mang lại một bước nhảy vọt tương xứng nào về cảm giác hạnh phúc chủ quan, dù khoảng cách về số tiền bỏ ra giữa hai lựa chọn sau này thường lớn hơn rất nhiều so với khoảng cách ở những bậc thang đầu.

Đây chính là bằng chứng cụ thể, được sắp xếp thành từng bậc rõ ràng, cho quy luật đã được nhắc tới ở phần đầu, giá trị của tiền bạc không tăng tuyến tính theo số lượng, nó tăng rất nhanh ở những bậc thấp, nơi tiền bạc giải quyết những nhu cầu thiết yếu và mang lại sự an toàn cơ bản, rồi tăng chậm dần, thậm chí gần như đi ngang, ở những bậc cao, nơi tiền bạc chỉ còn mang lại sự khác biệt về mức độ xa hoa chứ không còn mang lại sự khác biệt về mức độ tự do thực chất.

Nhìn theo cách chia mười lăm bậc thang này, mục tiêu tài chính hợp lý nhất cho phần lớn mọi người, vì vậy, không nên cố gắng leo lên bậc thang cao nhất bằng mọi giá, mà nên là xác định rõ ràng bậc thang nào thực sự mang lại sự thay đổi có ý nghĩa cho quyền tự chủ và cảm giác an ổn của riêng mình, rồi tập trung mọi nguồn lực để đạt tới đúng bậc thang đó một cách vững chắc, thay vì mải mê chạy theo những bậc thang cao hơn chỉ vì đó là hướng đi mà xã hội xung quanh ngầm định là nên làm.

Ba mảnh, một hướng

Nhìn lại cả ba phần vừa trình bày, có thể thấy chúng không đứng tách biệt mà thực chất đang bổ sung cho nhau theo một trình tự rất logic. Phần đầu tiên chỉ ra căn bệnh, cơ chế so sánh không có điểm dừng khiến con người liên tục tiêu tiền để trả một món nợ xã hội vô hình, đổi lấy ấn tượng thoáng qua trong mắt người lạ bằng chính thời gian và quyền tự chủ quý giá của bản thân. Phần thứ hai làm rõ thêm gốc rễ của căn bệnh đó, một sự ngộ nhận về bản chất của tiền bạc, hoặc thổi phồng nó thành vị cứu tinh vạn năng, hoặc hạ thấp nó thành cội nguồn của mọi xấu xa, cả hai đều khiến người ta không nhìn thấy giá trị thực sự, khiêm tốn nhưng bền vững của tiền bạc nằm ở việc mua lại sự độc lập và an ổn. Phần thứ ba đưa ra một phương thuốc cụ thể, một tấm bản đồ chia nhỏ hành trình tự do tài chính thành nhiều bậc thang, giúp người đọc nhận ra phần lớn giá trị nằm ở những bậc thang giữa, gắn liền với quyền kiểm soát thời gian, chứ không nằm ở những bậc thang cao nhất, gắn liền với sự phô trương.

Ba mảnh ghép này, đặt cạnh nhau, vẽ nên một con đường khá rõ ràng để thoát khỏi cỗ máy chạy bộ khoái lạc đã được nhắc tới ngay từ đầu. Muốn bước xuống khỏi cỗ máy đó, trước tiên cần nhận diện được lúc nào mình đang tiêu tiền để trả nợ cho ánh nhìn của người lạ, thay vì phục vụ chính mình. Sau đó, cần đặt tiền bạc về đúng vị trí khiêm tốn của nó, không thần thánh hóa, không quỷ dữ hóa, chỉ xem nó như một công cụ để mua sự độc lập và an ổn. Và cuối cùng, cần biết chính xác mình đang ở bậc thang nào trong hành trình tự do tài chính, để dồn sức đúng chỗ, thay vì cố sức leo lên những bậc thang cao vời vợi mà giá trị thực chất mang lại lại chẳng còn bao nhiêu so với công sức bỏ ra.

Điều sau cùng đáng suy ngẫm là cả ba phần này, dù nói về tiền bạc, thực chất đều đang nói về cùng một thứ tài sản quý giá hơn cả tiền bạc, đó là thời gian và quyền được tự mình quyết định cách sử dụng nó. Người tiêu tiền để trả nợ xã hội đang đánh mất thời gian. Người ngộ nhận về sức mạnh của tiền bạc, dù theo hướng nào, cũng đang lãng phí thời gian để chạy theo một ảo tưởng. Còn người hiểu rõ các bậc thang tự do tài chính, biết mình cần dừng lại ở đâu là đủ, chính là người đang giành lại được nhiều thời gian nhất cho chính cuộc đời mình, và suy cho cùng, đó mới chính là thứ tài sản duy nhất mà không một khoản tiền nào, dù lớn đến đâu, có thể mua lại được một khi đã mất đi. Thời gian là bảo vật quí nhất của đời người thường bị lơ là hoặc phung phí.

Ngu Yên

Nguồn: https://vietbao.com/a326638/mon-no-khong-doi-nhung-ai-cung-tra