Người Việt-Anh Quốc

 

Trong lời phát biểu về Phật Giáo và Dân Chủ tại Thủ Đô Hoa Thịnh Đốn vào tháng 4 năm 1993, đức Đạt Lai Lạt Ma nói rằng, “Bạo lực, dù được sử dụng mạnh bạo cách nào cũng không bao giờ khuất phục được khát vọng căn bản của con người đối với tự do.”(1)

Quả thật vậy, nếu không có tự do thì con người trở thành nô lệ. Chính vì thế, từ ngàn xưa, con người đã không ngừng đi tìm và tranh đấu cho tự do: tự do để thoát khỏi sự nô lệ bản năng của thú tính; tự do để giải thoát mọi khổ đau từ thân xác đến tinh thần; tự do để giải phóng mọi áp bức từ các thế lực hà chính.

Nửa thế kỷ trước, người Việt Nam cũng đã liều chết để vượt biên hay vượt biển đi tìm tự do. May mắn thay cho những người còn sống sót đã đến được các nước tự do trên thế giới, trong đó có Hoa Kỳ, một đất nước mà những người tị nạn và những kẻ di dân xem là biểu tượng sáng chói của tự do. Người viết bài này cũng nằm trong số những người có được may mắn ấy, may mắn thoát khỏi nhà tù lớn để đến một đất nước tự do.

Ngày tôi đến Mỹ, cách nay gần bốn thập niên, lòng tràn đầy hạnh phúc vì đã tìm được vùng đất tự do thật sự. Đêm ngủ không sợ tiếng chó sủa và tiếng gõ cửa của công an. Ngày đi làm không sợ ai theo dõi và bắt bớ. Người dân Mỹ có quyền lên tiếng hoặc biểu tình chống lại các chính sách của chính quyền. Báo chí Mỹ có quyền chỉ trích các nhà lãnh đạo, kể cả tổng thống. Chính sách di trú của Mỹ thời ấy mở cửa đón nhận hàng triệu người Việt Nam vào định cư. Không phải chỉ có người Việt được cho phép nhập cư mà người Lào, người Miên, và nhiều sắc dân khác trên thế giới cũng vậy. Thời ấy, tôi không nghe nói chuyện người Mỹ bỏ nước ra đi tìm cuộc sống tự do ở nước khác.  

Nhưng mọi thứ đã thay đổi sau mấy thập niên. Nước Mỹ hiện nay không còn là nơi để con người có thể biến ước mơ thành hiện thực. Và vòng tay nhân ái của một nước Mỹ năm xưa sẵn sàng mở rộng cho những ai bị áp bức tìm đến đây để xây dựng cuộc sống mới tự do và hạnh phúc bây giờ đã khép lại. Ký giả Toria Sheffield của báo People cho biết hôm 28 tháng 2 năm 2026 rằng trong năm 2025 có khoảng 180,000 người Mỹ rời bỏ đất nước này để đến một nước khác sinh sống. Đây là lần đầu tiên kể từ năm 1935, số người rời bỏ nước Mỹ nhiều hơn số người vào đây sinh sống, theo báo Wall Street Journal.(2) Trong khi đó, ký giả Blane Bachelor của CNN hôm 9 tháng 4 năm 2026 cho biết rằng cứ 5 người Mỹ thì có một người nói là họ muốn rời bỏ nước Mỹ để đến nước khác sống nếu có cơ hội, và nhiều người nói họ muốn ra đi “vì lý do chính trị.”(3)

Tại sao người Mỹ muốn bỏ nước ra đi? Người Mỹ bỏ nước ra đi có giống người Việt bỏ nước ra đi cách nay nửa thế kỷ không? Việt Nam hiện nay có tự do hơn so với mấy chục năm trước không?

 

 

Nhìn tổng thể, Việt Nam ngày nay tất nhiên khác hẳn bốn năm chục năm trước. Kinh tế được mở cửa và giao thương được mở rộng ra khắp năm châu bốn biển. Cho nên đời sống vật chất của người dân trong nước không còn thiếu ăn thiếu mặc như thời chế độ bao cấp phải “xếp hàng cả ngày” (chữ châm biếm chế độ để diễn dịch cụm từ xã hội chủ nghĩa) để nhận từng lon gạo, từng chén muối. Thế hệ trẻ em ngày nay cũng được ăn học để có bằng cấp và khả năng tìm việc làm nên cuộc sống cũng khá hơn thế hệ cha ông. Mỗi năm Việt kiều hải ngoại đều gửi về nước cho thân nhân hàng tỉ đô la đã giúp nâng cao mức sống của người dân trong nước. Viện trợ và đầu tư nước ngoài đổ vào Việt Nam tính bằng bạc tỉ để xây dựng và phát triển đất nước, dù đã lọt vào tay cán bộ tham nhũng không ít nhưng vẫn còn có thể xây dựng hạ tầng cơ sở và mở cửa hãng xưởng để cho công nhân Việt kiếm được tiền từ đồng lương rẻ mạc. Tuy nhiên, kẻ hưởng lợi nhiều nhất là cán bộ và giới tài phiệt. Họ là thành phần mà người dân gọi là đại gia hay giai cấp tư bản đỏ.

Việc cư trú và đi lại cũng thoải mái hơn cái thời chế độ kiểm soát hộ khẩu gắt gao và đến đâu cũng phải khai báo với chính quyền địa phương. Chùa chiền và nhà thờ không những được tu bổ mà còn nguy nga tráng lệ. Tín đồ các tôn giáo đi lễ chùa và nhà thờ ngày càng đông, gồm cả những đảng viên cộng sản mà một thời xem “tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân.”(4) Các thương gia giàu có thường đầu tư vào việc xây dựng những ngôi chùa “hoành tráng” để phục vụ cho mục đích du lịch và thu lợi nhuận.

Theo báo Tiền Phong(5) số ra ngày 15 tháng 12 năm 2024, Việt Nam hiện có 884 tờ báo với 41,000 nhà báo. Nhìn con số có lẽ người ta không khỏi nghĩ rằng Việt Nam có tự do báo chí hay tự do ngôn luận. Sự thật là 884 tờ báo chỉ có một ông chủ và đó là Đảng CSVN. Điều này có nghĩa là 884 tờ báo kia chỉ được viết, loan tin và nói những gì được ông chủ cho phép.

Hãy đọc báo cáo năm 2026 của Tổ Chức Freedom House và Human Rights Watch để biết Việt Nam có thực sự có tự do hay không.

Báo cáo của Freedom House năm 2026 nói rằng, “Tự do ngôn luận, tự do tôn giáo, và hoạt động xã hội dân sự đều bị hạn chế. Chính quyền (CSVN) đã gia tăng kiểm soát việc người dân sử dụng truyền thông xã hội và internet đối với tiếng nói bất đồng và chia sẻ thông tin không bị kiểm duyệt.”(6)

 Báo cáo năm 2026 của Tổ Chức Human Rights Watch(7) về Việt Nam cho biết rằng trong năm 2025, chính quyền VN đã bắt bỏ tù 160 người bất đồng chính kiến trong đó có ít nhất 40 người bị bắt vì chỉ trích chính quyền. Chính quyền VN cho đến nay vẫn chưa phê chuẩn Điều 87 Về Tự Do Lập Hội Và Bảo Vệ Quyền Lập Hội trong Công Ước Của Tổ Chức Lao Động Quốc Tế, dù đã cam kết làm thế. Cho nên Việt Nam không có nghiệp đoàn độc lập, không có báo chí độc lập. Chính quyền VN đã ngăn cấm có hệ thống các nhà hoạt động cho các quyền căn bản, các bloggers, những nhà bất đồng chính kiến và thân nhân của họ đi lại trong nước và ra nước ngoài, và còn quản thúc các nhà hoạt động vào các sự kiện được xem là nhạy cảm chính trị. Chính quyền VN đã hạn chế việc thực hành tôn giáo thông qua luật pháp, các đòi hỏi ghi danh xin phép và sự giám sát. Các nhóm tôn giáo phải xin phép chính quyền và phải hoạt động dưới sự kiểm soát của Ban Tôn Giáo Chính Phủ và Mặt Trận Tổ Quốc. Các nhóm tôn giáo không được chính quyền thừa nhận thì bị dán nhãn là “tà đạo.”

Nói chung, nếu nhìn từ bề ngoài thì Việt Nam ngày nay đã thay đổi nhiều và là một trong những nước phát triển nhanh, nhưng nếu nhìn vào mức thu nhập bình quân tính theo đầu người thì Việt Nam nghèo hơn Tân Gia Ba, Nam Dương, Thái Lan và Mã Lai cùng là các nước trong khối ASEAN với Việt Nam, theo thống kê năm 2026 của Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế (IMF) và thống kê năm 2024 của Ngân Hàng Thế Giới (World Bank).(8) Còn về tự do thì Việt Nam chưa thực sự có tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do tôn giáo.

 

 

Ngày đầu tiên tôi đi làm ở Mỹ là một tuần sau khi tôi đặt chân tới thành phố New York từ trại tị nạn Bataan ở Phi Luật Tân cách nay gần 40 năm. Tôi còn nhớ rõ cái đêm ấy, sau khi làm việc 8 tiếng tại một nhà hàng Nhật ở quận Manhattan, New York, khi ra về tôi không biết làm sao để lấy tàu điện nào về nhà ở quận Bronx. May quá, một chàng Mỹ đen trạc tuổi làm chung với tôi cũng ra về và anh đã mua một ‘token’ rồi đưa tôi tới cổng xe subway số 4 để tôi đi về nhà lúc gần 1 giờ sáng. Đó là ấn tượng khó quên trong đời tôi về lòng tử tế của người Mỹ da đen. Có thể anh này sinh ra ở Mỹ nhưng chắc chắn tổ tiên ông bà của anh là người di dân. Hầu hết người di dân khi đến Mỹ đều chăm chỉ, cần cù học hỏi và làm việc vì họ thấy được giá trị vô song của cuộc sống tự do. Mà nói thật, nước Mỹ này có ai không là di dân hay con cháu của di dân, dù họ là người da đỏ, da trắng, da đen hay da vàng? Chỉ là kẻ đến trước, người đến sau thôi.

Vậy mà thời đại ngày nay, dưới chính quyền của Tổng Thống Donald Trump đã và đang thực hiện chính sách di trú khắc nghiệt và tàn bạo để trục xuất hay bắt bỏ tù tất cả người nhập cư không có giấy tờ hợp lệ. Họ bắt giam cả những công dân Mỹ, những người có giấy tờ hợp lệ sinh sống ở Mỹ. Ông Trump nói ông trục xuất những kẻ tội phạm, những người buôn người và ma túy, nhưng theo ký giả Camilo Montoya-Galvez của CBS News hôm 9 tháng 2 năm 2026 nói rằng chưa tới 14% người bị cơ quan ICE của ông Trump bắt là những tội phạm bạo lực.(9)

Trong thông cáo báo chí phổ biến này 19 tháng 2 năm 2026, các Dân Biểu Liên Bang Judy Chu, Pramila Jayapal, Zoe Lofgren và Ayanna Pressley cho biết rằng từ tháng 1 đến tháng 10 năm 2025, chính quyền Trump đã trục xuất 46 người Cam Bốt, 175 người Lào, và 676 người Việt Nam. Nhiều người trong số đó đã bị còng tay và chân trên máy bay suốt hơn 50 giờ tới nhiều nước mà họ chưa bao giờ đặt chân tới như Sudan và Eswatini.(10)

Các chiến dịch trấn áp di dân của chính quyền Trump trên khắp nước Mỹ trong thời gian qua đã tạo ra một làn sóng hoang mang, sợ hãi và khủng hoảng cho các cộng đồng di dân. Họ không dám ra khỏi nhà. Họ bỏ việc làm. Họ thiếu thực phẩm, thiếu thuốc men, thiếu đủ thứ tiện nghi của đời sống. Ngay cả trốn trong nhà, các di dân cũng sợ nhân viên ICE đập cửa xông vào bắt đi. Hình ảnh của di dân Mỹ gốc Hmong tên là ChongLy Thao bị nhân viên ICE đột nhập vào nhà không có trát tòa để bắt đi giữa trời lạnh giá mà chỉ có mỗi cái quần xà lỏn và chiếc khăn nhỏ khoác trên vai hôm 18 tháng 1 năm 2025 tại Minnesota là một ác mộng đối với di dân.

Trước khi có các chiến dịch bố ráp di dân của chính quyền Trump, mỗi buổi sáng đi bộ tập thể dục ngoài đường tôi đều không mang theo giấy tờ tùy thân vì nghĩ không cần. Nhưng một hôm trên đường đi về nhà, tôi bắt gặp nhiều nhân viên ICE và xe cộ không bảng số của họ đang bố ráp một chung cư, trong khi ngoài đường nhiều xe cộ khựng lại và một số người từ các khu nhà gần đó đang hối hả chạy tới, thì hôm sau tôi phải đem theo giấy tờ tùy thân khi đi bộ ngoài đường. Tôi có cảm giác cái không khí này có vẻ giống cảnh ban đêm thì sợ công an gõ cửa và đi ra đường thì sợ công an chận hỏi giấy tờ khi còn ở Việt Nam hơn 40 năm trước.

 

 

Chính quyền Trump từ khi mới vào Bạch Ốc lần hai đến nay đã thực hiện nhiều chính sách hạn chế quyền tự do của người Mỹ.

Phân tích gia về chính sách của chính quyền là Sydney Bryant(11) hôm 2 tháng 4 năm 2026 cho rằng nhiệm kỳ hai của chính phủ Trump đã biểu lộ sự thù địch rõ rệt đối với việc người Mỹ thực hiện quyền bất đồng của họ. Ông Trump đã nhắm tới những đối thủ chính trị với các cuộc điều tra và nỗ lực truy tố, điều động quân đội và các nhân viên liên bang tới nhiều thành phố Mỹ, thổi bùng căng thẳng giữa các cộng đồng, khuyến khích bạo lực nhà nước chống lại những người biểu tình, và còn gây tổn thương những người ngoài cuộc. Trump viện cớ những cuộc biểu tình chống ICE để đưa Vệ Binh Quốc Gia và Thủy Quân Lục Chiến vào thành phố Los Angeles, Thủ Đô Hoa Thịnh Đốn, Portland, Memphis, Chicago, Minneapolis… Tại Minneapolis vào ngày 7 tháng 1 năm 2026 nhân viên ICE đã bắn chết cô Renée Nicole Macklin Good, một công dân Mỹ và vào ngày 24 tháng 1 năm 2026 nhân viên ICE lại bắn chết y tá Alex Pretti, cũng là công dân Mỹ.

Cũng theo Sydney Bryant, sau khi Bản Ghi Nhớ An Ninh Quốc Gia Của Tổng Thống (National Security Presidential Memorandum NSPM-7) được công bố ngày 25 tháng 9 năm 2025, Trump và Stephen Miller bắt đầu nhắm đến các tổ chức chính trong phong trào tiến bộ, như nhóm tổ chức cơ sở Indivisible và nhóm từ thiện Open Society Foundation, cho rằng họ đã ủng hộ bạo lực. Nhiều dân biểu Cộng Hòa còn nhắm đến các tổ chức phi lợi nhuận. Các dân biểu Cộng Hòa Mark Green (CH-TN), Josh Brecheen (CH-OK) mở cuộc điều tra vào các tổ chức phi chính phủ, gồm các tổ chức tôn giáo cung cấp các dịch vụ nhân đạo quan trọng cho các di dân và người tị nạn. Chính quyền Trump còn đe dọa hoặc kiện các công ty luật đại diện cho các kẻ thù của ông. Điều này làm cho các công ty luật và các luật sư sợ bị trả thù.  

Chính quyền Trump còn đe dọa các cơ quan truyền thông độc lập tại Hoa Kỳ, theo Konstantin Zhukov, phụ tá giáo sư về kinh tế học tại Đại Học Indiana University và hiện đang nghiên cứu về kinh tế chính trị của chiến tranh và độc tài.(12) Ông nêu ra trường hợp Donald Trump kiện báo The New York Times đòi trả 15 tỉ đô la vì cho rằng báo này đăng nhiều bài được cho là “có ác ý, và kiện báo The Wall Street Journal đòi trả 10 tỉ đô la vì liên quan đến lá thư mà ông Trump được cho là đã ký trong sổ của Jeffrey Epstein. Cả hai vụ kiện đều bị tòa bác bỏ.

Konstantin Zhukov còn cho rằng chính quyền Trump đã đe dọa quyền tự do ngôn luận vì sau cái chết của Charlie Kirk, khi lấy cớ “phe cực tả kích động bạo lực” để kêu gọi trấn áp điều mà họ gọi là “phát biểu thù hận,” để đe dọa các nhóm tự do, và xem Antifa như là tổ chức khủng bố nội địa. Giáo sư Konstantin kết luận rằng, “động thái sau cùng trên là đặc biệt có vấn đề vì đẩy Hoa Kỳ ngày càng gần hơn tới đặc tính hành xử của những chính quyền độc tài. Sự mơ hồ của việc chỉ tên này đe dọa sẽ đàn áp quyền tự do phát biểu và chống đối với chính quyền Trump.”

Giám Đốc của Tổ Chức Phóng Viên Không Biên Giới (RSF) thuộc khu vực Hoa Kỳ Clayton Weimers đã nêu ra 8 cách mà ông Trump dùng để hạn chế tự do báo chí.(13)

1/ Giấy phép vào Bộ Ngoại Giao Mỹ ngày càng ít ỏi: Vào ngày 17 tháng 11 năm 2025, Bộ Ngoại Giao cập nhật các chính sách để cho phép các ký giả tường thuật bên trong tổng hành dinh tại Harry S. Truman Building ở Thủ Đô Washington. Các phóng viên phải nạp đơn xin giấy phép vào trước một ngày diễn ra sự kiện bên trong tòa nhà này. Điều này làm khó các ký giả không thường trực làm tin tại Bộ này.

2/ Một số khu vực trong Bạch Ốc hiện cấm báo chí: Ngày 31 tháng 10 năm 2025, chính phủ Trump loan báo các hạn chế mới đối với các ký giả làm việc bên trong Bạch Ốc.

3/ Các phóng viên tạm thời bị ngăn chận vào tòa án di dân liên bang: Ngày 28 tháng 10 năm 2025, hai phóng viên làm việc cho Capital News Service đã bị đuổi ra khỏi tòa án di dân tại Maryland cho đến khi họ nhận được giấy phép từ chính phủ Trump để vào quan sát phiên tòa xử.

4/ Ký giả bị trục xuất: Mario Guevara, ký giả nói tiếng Tây Ban Nha có quê quán từ El Salvador đã bị trục xuất khỏi Mỹ vào ngày 3 tháng 10 năm 2025, vì đã quay phim cuộc biểu tình chống các cuộc bố ráp di dân tại tiểu bang Georgia vào ngày 14 tháng 6 năm 2025.

5/ Ngũ Giác Đài áp dụng các hạn chế báo chí: Vào ngày 19 tháng 9 năm 2025, các viên chức quốc phòng tại Ngũ Giác Đài đã công bố các quy định mới cho các ký giả phải tuân theo khi làm tin. Các quy định gồm việc không được đưa bất cứ tin nào mà không được Bộ Trưởng Pete Hegseth chấp thuận, ngay cả nó đã được giải mật. Các cơ quan truyền thông báo chí như ABC News, AP, Fox News và Newsmax… đều đồng loạt từ chối ký vào các quy luật này.

6/ Ký giả báo Wall Street Journal bị cấm lên Air Force One: Sau vụ báo WSJ đăng chuyện tương tác trong quá khứ của Trump với Jeffrey Epstein, tổng thống đã cấm các phóng viên của báo này bay cùng với ông trên máy bay Air Force One.

7/ Hạn chế cấp visas cho các ký giả ngoại quốc: Vào tháng 8 năm 2025, Bộ Nội An Mỹ đã đề xuất quy định mới sẽ hạn chế số thời gian mà các ký giả ngoại quốc có thể sống và làm việc lại Mỹ.

8/ Hãng thông tấn Mỹ AP bị cấm dự các sự kiện tại Bạch Ốc vì không sửa tên “Vịnh Mexico” thành “Vịnh America”: Vào ngày 11 tháng 2 năm 2025, Bạch Ốc đã cấm nhân viên của AP không được dự các sự kiện vì hãng thông tấn này tiếp tục xài chữ “Gulf of Mexico,” mà TT Trump đã sửa thành “Gulf of America” trong một sắc lệnh hành pháp.

 

 

Mục Sư Martin Luther King, Jr., nhà đấu tranh cho dân quyền và nhân quyền Mỹ, khôi nguyên Nobel Hòa Bình năm 1964, đã từng nói rằng, “Tự do không bao giờ được kẻ áp bức tự nguyện ban cho; nó phải được người bị áp bức đòi hỏi.”

Câu nói ấy có một giá trị vô song vì nó được thốt ra từ một con người dám đem cả đời mình để tranh đấu cho tự do đến hơi thở cuối cùng. Câu nói ấy còn mang sức mạnh của một thông điệp cảnh giác mọi người rằng, cho dù là công dân của nước Mỹ, chúng ta cũng phải nỗ lực không ngừng để đấu tranh và đòi hỏi sự tự do, thì mới có được nó.

Cuộc hành trình tìm tự do, vì vậy, không có điểm dừng.

  

(1) Dalai Lama, Buddhism and Democracy, April 1993 – www.dalailama.com.

(2) Toria Sheffield, Americans Are Leaving the U.S. in Record Numbers - https://people.com.

(3) Blane Bachelor, More Americans are moving to Central and Eastern Europe. Here’s why -- https://www.cnn.com.

(4) Karl Marx, Introduction to the Contribution to the Critique of Hegel's Philosophy of Law, 1844.

(5) Trường Phong, Việt Nam hiện có 41.000 người làm việc trong 884 cơ quan báo chí -- https://tienphong.vn.

(6) Vietnam -- https://freedomhouse.org/country/vietnam.

(7) World Report 2026 – Vietnam --

https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/vietnam.

(8) Xem: List of countries by GDP (nominal) per capita -- https://en.wikipedia.org.

(9) Camilo Montoya-Galvez, Less than 14% of those arrested by ICE in Trump's 1st year back in office had violent criminal records, document shows -- www.cbsnews.com.

(10) Reps. Chu, Jayapal, Lofgren, & Pressley to Reintroduce the Southeast Asian Deportation Relief Act of 2026 -- https://chu.house.gov.

(11) Sydney Bryant, Protecting Constitutional Freedoms of Speech and Assembly During the Second Trump Administration -- https://www.americanprogress.org.

(12) Konstantin Zhukov, How Trump’s attacks on press freedom and dissent follow the authoritarian playbook – https://azmirror.com.

(13) Clayton Weimers, USA: 8 ways Trump is shrinking the space for press freedom – literally -- https://rsf.org.